Wyrok łączny 2023: Jak obliczyć karę po nowelizacji? Poradnik

Wyrok łączny to jedna z najbardziej złożonych instytucji w polskim prawie karnym, a jego zrozumienie, zwłaszcza po nowelizacji Kodeksu karnego z 1 października 2023 roku, stało się jeszcze bardziej kluczowe. Dla wielu skazanych i ich bliskich, sposób obliczania kary łącznej jest zagadką, a zmiany w przepisach sprawiły, że to, co kiedyś było często korzystne, dziś może przynieść mniej optymistyczne rezultaty. W tym artykule, jako Jeremi Gajewski, przeprowadzę Państwa przez meandry tych przepisów, aby krok po kroku wyjaśnić, jak prawidłowo obliczyć karę łączną i na co zwrócić szczególną uwagę.

Wyrok łączny po nowelizacji: kluczowe zmiany i ich znaczenie

Wyrok łączny to szczególna instytucja prawa karnego, która pozwala na połączenie kilku kar orzeczonych wobec tej samej osoby za różne przestępstwa w jedną, tzw. karę łączną. Jego podstawowym celem jest racjonalizacja wykonania kar, tak aby skazany nie odbywał wielu kar niezależnie, lecz jedną, kompleksową. Warto od razu zaznaczyć, że wyrok łączny to nie jest prosty akt sumowania wszystkich orzeczonych kar to złożony proces, w którym sąd analizuje całość okoliczności i stosuje odpowiednie zasady.

Nowelizacja Kodeksu karnego, która weszła w życie 1 października 2023 roku, wprowadziła fundamentalne zmiany w sposobie obliczania kary łącznej. Przed tą datą sądy miały znacznie większą swobodę w stosowaniu zasad absorpcji (pochłaniania kar lżejszych przez najsurowszą) i asperacji (zaostrzenia). Obecnie, jak to często bywa w prawie, nastąpiło pewne usztywnienie. Zmiany te miały na celu przede wszystkim zaostrzenie polityki karnej i, co najważniejsze z perspektywy praktycznej, doprowadziły do tego, że zasada kumulacji, czyli sumowania kar, stała się regułą dominującą. To znacząco wpływa na ostateczny wymiar kary łącznej.

W praktyce, dominacja zasady kumulacji oznacza, że wyroki łączne są obecnie często mniej korzystne dla skazanych niż przed nowelizacją. Sąd ma mniejszą możliwość orzeczenia kary niższej niż suma kar jednostkowych. Pełna absorpcja, czyli sytuacja, w której najsurowsza kara pochłania pozostałe, jest teraz stosowana wyjątkowo rzadko. Z moich obserwacji wynika, że dzieje się tak tylko w bardzo specyficznych przypadkach, gdy związek między poszczególnymi przestępstwami jest niezwykle ścisły, niemalże nierozerwalny na przykład, gdy jedno przestępstwo jest konsekwencją drugiego lub stanowi jego naturalne rozwinięcie.

Warunki wydania wyroku łącznego: co musi być spełnione?

Aby w ogóle myśleć o wydaniu wyroku łącznego, musi zostać spełniony fundamentalny warunek, jakim jest tzw. realny zbieg przestępstw. Co to oznacza w praktyce? Mówimy o realnym zbiegu, gdy sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy, chociażby nieprawomocny, wyrok co do któregokolwiek z nich. Innymi słowy, wszystkie przestępstwa, które mają być objęte wyrokiem łącznym, musiały zostać popełnione, zanim sąd po raz pierwszy orzekł o winie i karze za którekolwiek z nich. Jest to kluczowy moment, który decyduje o możliwości połączenia kar.

Poza realnym zbiegiem przestępstw, istotne jest także, jakie kary zostały orzeczone. Nie wszystkie kary da się ze sobą połączyć. Łączeniu podlegają:

• Kary tego samego rodzaju: Najprostszy przykład to kilka kar pozbawienia wolności, np. dwie kary po 1 roku więzienia. Podobnie, kilka kar ograniczenia wolności czy grzywny.
• Inne kary, które przepisy pozwalają łączyć: Kodeks karny przewiduje możliwość łączenia niektórych kar różnego rodzaju. Najczęściej spotykanym przykładem jest łączenie kary pozbawienia wolności z karą ograniczenia wolności. W takich sytuacjach stosuje się specjalne przeliczniki, o których opowiem w dalszej części artykułu.

Jak obliczyć wyrok łączny? Metody i granice sądu

Sąd, wymierzając karę łączną, zawsze musi poruszać się w określonych granicach. Dolną granicą jest najwyższa z kar jednostkowych podlegających łączeniu, natomiast górną granicą jest suma wszystkich kar jednostkowych. Oznacza to, że kara łączna nigdy nie może być niższa niż najsurowsza z orzeczonych kar, ani wyższa niż ich suma. Ponadto, istnieją bezwzględne limity maksymalne dla poszczególnych rodzajów kar łącznych:

• Dla grzywny: maksymalnie 810 stawek dziennych.
• Dla ograniczenia wolności: maksymalnie 2 lata.
• Dla pozbawienia wolności: maksymalnie 20 lat.
• W szczególnym przypadku, gdy suma kar pozbawienia wolności wynosi co najmniej 25 lat, a jedna z kar jednostkowych to minimum 10 lat pozbawienia wolności, sąd może orzec karę łączną 25 lat pozbawienia wolności.

Zasada asperacji, czyli zaostrzenia, to w praktyce najczęściej stosowany scenariusz. Polega ona na tym, że sąd wymierza karę łączną powyżej najwyższej z kar jednostkowych, ale poniżej ich sumy. Jest to swego rodzaju "złoty środek" między absorpcją a kumulacją. Sąd, stosując asperację, uwzględnia całokształt okoliczności, w tym stopień związku między popełnionymi przestępstwami, postawę sprawcy oraz cele kary.

Zasada absorpcji, czyli pochłaniania, polega na tym, że najsurowsza kara pochłania kary łagodniejsze, a kara łączna jest równa tej najsurowszej karze. Jak już wspomniałem, po nowelizacji z 2023 roku zasada ta jest stosowana wyjątkowo rzadko. W mojej praktyce spotykam się z nią tylko w sytuacjach, gdy związek między przestępstwami jest tak ścisły, że traktowanie ich jako odrębnych jednostek karalnych byłoby niesprawiedliwe lub sprzeczne z ideą wyroku łącznego.

Zasada kumulacji, czyli sumowania kar, polega na prostym zsumowaniu poszczególnych kar jednostkowych. To właśnie ta zasada, po nowelizacji z 2023 roku, stała się zasadą dominującą. Oznacza to, że sąd ma tendencję do orzekania kary łącznej w wymiarze zbliżonym do sumy kar, chyba że istnieją bardzo silne argumenty przemawiające za zastosowaniem asperacji lub, w wyjątkowych przypadkach, absorpcji.

Obliczanie wyroku łącznego: praktyczne przykłady

Aby lepiej zrozumieć, jak te zasady działają w praktyce, przeanalizujmy kilka hipotetycznych przykładów.

Przykład 1: Łączenie dwóch kar bezwzględnego pozbawienia wolności

Załóżmy, że Pan Jan Kowalski został skazany w dwóch różnych sprawach za przestępstwa popełnione przed zapadnięciem pierwszego wyroku. W pierwszej sprawie orzeczono wobec niego karę 2 lat pozbawienia wolności, a w drugiej 3 lat pozbawienia wolności.

1. Ustalenie granic kary łącznej: Najwyższa kara jednostkowa to 3 lata. Suma kar to 2 + 3 = 5 lat. Sąd będzie musiał orzec karę łączną w przedziale od 3 do 5 lat pozbawienia wolności.
2. Zastosowanie zasady: Po nowelizacji, sąd najprawdopodobniej zastosuje zasadę kumulacji lub asperacji.
3. Kumulacja: Gdyby zastosowano pełną kumulację, kara łączna wyniosłaby 5 lat pozbawienia wolności.
4. Asperacja: Bardziej prawdopodobne jest zastosowanie asperacji, np. sąd może orzec karę łączną 3 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności lub 4 lata pozbawienia wolności, uwzględniając, że przestępstwa były ze sobą w pewnym stopniu powiązane, ale nie na tyle, by zastosować absorpcję.
5. Ostateczna decyzja: Ostateczny wymiar kary będzie zależał od oceny sądu, ale z pewnością nie będzie niższy niż 3 lata.

Przykład 2: Łączenie kary pozbawienia wolności z karą ograniczenia wolności

Pani Anna Nowak została skazana na 1 rok pozbawienia wolności za jedno przestępstwo i na 6 miesięcy ograniczenia wolności za inne, popełnione przed pierwszym wyrokiem. W tym przypadku musimy zastosować przelicznik.

1. Przeliczenie kary ograniczenia wolności: Zgodnie z przepisami, 1 miesiąc ograniczenia wolności równa się 15 dniom pozbawienia wolności. Zatem 6 miesięcy ograniczenia wolności to 6 * 15 = 90 dni pozbawienia wolności, czyli 3 miesiące pozbawienia wolności.
2. Ustalenie "równoważnych" kar pozbawienia wolności: Mamy więc kary: 1 rok (12 miesięcy) pozbawienia wolności i 3 miesiące pozbawienia wolności (po przeliczeniu).
3. Ustalenie granic kary łącznej: Najwyższa kara jednostkowa to 12 miesięcy. Suma kar to 12 + 3 = 15 miesięcy. Sąd będzie orzekał w przedziale od 12 do 15 miesięcy pozbawienia wolności.
4. Zastosowanie zasady: Podobnie jak w poprzednim przykładzie, sąd najprawdopodobniej zastosuje kumulację lub asperację.
5. Możliwy wynik: Kara łączna może wynieść np. 1 rok i 3 miesiące pozbawienia wolności (asperacja) lub 1 rok i 3 miesiące pozbawienia wolności (kumulacja, jeśli uzna, że związek jest słaby).

Kary, których nie można połączyć: wyjątki i zasady

Choć instytucja wyroku łącznego ma na celu racjonalizację wykonania kar, istnieją pewne sytuacje, w których połączenie kar jest niemożliwe. Jednym z kluczowych rozróżnień jest to, że nie można łączyć kar orzeczonych za przestępstwa z karami za wykroczenia. Kodeks karny i Kodeks wykroczeń to odrębne akty prawne, a ich systemy kar są niezależne od siebie. Oznacza to, że nawet jeśli ktoś ma na koncie zarówno przestępstwa, jak i wykroczenia, nie może liczyć na jeden, wspólny wyrok łączny obejmujący wszystkie te czyny.

Kolejnym ważnym wyjątkiem są zastępcze kary pozbawienia wolności. Są to kary, które orzeka się w sytuacji, gdy skazany nie wykonuje innej kary, np. nie zapłacił grzywny. Zastępcza kara pozbawienia wolności ma charakter wykonawczy i nie jest karą orzeczoną za samo przestępstwo, lecz za niewykonanie innej sankcji. Z tego powodu nie podlegają one łączeniu w wyroku łącznym.

Bardzo istotną zasadą, o której już wspominałem przy "realnym zbiegu przestępstw", jest to, że kary za przestępstwa popełnione już po rozpoczęciu odbywania kary za poprzednie nie mogą być połączone w wyroku łącznym. Wyrok łączny dotyczy czynów popełnionych zanim zapadł pierwszy wyrok. Jeśli sprawca popełnia kolejne przestępstwo, będąc już w trakcie odbywania kary za wcześniejszy czyn, to nowe przestępstwo będzie traktowane jako odrębna sprawa i nie zostanie objęte wyrokiem łącznym z poprzednimi karami.

Ponadto, istnieją inne sytuacje, w których kary nie podlegają łączeniu:

• Kary w całości wykonane: Jeśli kara została już w pełni odbyta, nie ma podstaw do jej łączenia, ponieważ jej cel został już osiągnięty. Warto jednak pamiętać, że częściowe wykonanie kary nie jest przeszkodą do wydania wyroku łącznego. Sąd w takim przypadku zaliczy odbyty okres na poczet kary łącznej.
• Kary, co do których nastąpiło zatarcie skazania: Zatarcie skazania oznacza, że wyrok uważa się za niebyły, a wpis o skazaniu usuwa się z rejestru. W takiej sytuacji nie ma już podstaw do łączenia kar.
• Kary orzeczone w sprawach, w których doszło do przedawnienia wykonania kary: Podobnie jak zatarcie, przedawnienie wykonania kary uniemożliwia jej połączenie.

Wniosek o wyrok łączny: procedura i właściwy sąd

Postępowanie o wydanie wyroku łącznego może zostać zainicjowane na kilka sposobów. Może to nastąpić z urzędu, czyli z inicjatywy samego sądu, który dostrzega możliwość połączenia kar. Jednak najczęściej jest to wynik wniosku złożonego przez uprawnione podmioty:

• Skazany: Osoba, wobec której orzeczono kilka kar, ma prawo złożyć wniosek o wydanie wyroku łącznego.
• Obrońca skazanego: Adwokat lub radca prawny działający w imieniu skazanego również może złożyć taki wniosek.
• Prokurator: Prokurator, jako stróż prawa, również jest uprawniony do złożenia wniosku o wydanie wyroku łącznego, jeśli uzna to za zasadne.

Kwestia właściwości sądu jest kluczowa dla prawidłowego złożenia wniosku. Zgodnie z przepisami, sądem właściwym do rozpoznania wniosku o wyrok łączny jest sąd, który jako ostatni wydał wyrok skazujący w pierwszej instancji spośród wszystkich spraw podlegających łączeniu. Co jednak, gdy wyroki były wydawane przez sądy różnego rzędu, np. jeden przez sąd rejonowy, a drugi przez sąd okręgowy? W takiej sytuacji, właściwy będzie zawsze sąd wyższego rzędu. Jeśli więc jeden wyrok wydał sąd rejonowy, a drugi sąd okręgowy, wniosek należy złożyć do sądu okręgowego.

Czy wyrok łączny to zawsze korzystne rozwiązanie?

Przed nowelizacją z 2023 roku, wyrok łączny był niemal zawsze postrzegany jako korzystne rozwiązanie dla skazanego, ponieważ często prowadził do obniżenia łącznego wymiaru kary dzięki zasadom absorpcji i asperacji. Dziś sytuacja jest bardziej złożona. Dominacja zasady kumulacji sprawia, że złożenie wniosku o wyrok łączny nie zawsze jest korzystne, a w niektórych przypadkach może nawet pogorszyć sytuację skazanego, prowadząc do orzeczenia kary zbliżonej do sumy kar jednostkowych. Dlatego tak ważna jest strategiczna analiza każdej indywidualnej sytuacji. Zawsze radzę moim klientom, aby przed podjęciem decyzji o złożeniu wniosku, skonsultowali się z prawnikiem, który oceni potencjalne korzyści i ryzyka.

W przypadku, gdy część kary została już odbyta, sąd oczywiście to uwzględnia. Zasady są jasne: okres odbytych kar jednostkowych zalicza się na poczet nowo orzeczonej kary łącznej. Oznacza to, że skazany nie będzie musiał odbywać tej samej części kary dwukrotnie. Sąd, orzekając karę łączną, odejmie od niej już odbyty czas, a skazany będzie musiał odbyć jedynie pozostałą część kary łącznej. Jest to fundamentalna zasada sprawiedliwości, która zapobiega podwójnemu karaniu za ten sam okres.

Przyszłość wyroku łącznego: możliwe zmiany i kluczowe wnioski

Instytucja wyroku łącznego, zwłaszcza po ostatnich zmianach, budzi wiele dyskusji w środowisku prawniczym. Zauważam, że Rzecznik Praw Obywatelskich kilkukrotnie interesował się tą kwestią, zaskarżając do Trybunału Konstytucyjnego przepisy, które mogły w pewnych przypadkach pogarszać sytuację skazanych (np. przez nieprecyzyjne zaokrąglenia przy przeliczaniu miesięcy na dni). Ponadto, pojawiają się sygnały, że sprawą ma zająć się Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego, co może zwiastować kolejne zmiany w przyszłości. Prawo karne jest dynamiczne, a zasady obliczania kary łącznej mogą ewoluować, dlatego warto śledzić te dyskusje.

Podsumowując, oto kluczowe wnioski i najważniejsze informacje, które powinni Państwo zapamiętać dotyczące obliczania i zasad wyroku łącznego po nowelizacji:

• Dominacja kumulacji: Po 1 października 2023 r. zasada sumowania kar stała się regułą, co oznacza, że wyroki łączne są często mniej korzystne.
• Realny zbieg przestępstw: To fundamentalny warunek wszystkie przestępstwa muszą być popełnione przed zapadnięciem pierwszego wyroku.
• Granice sądu: Kara łączna zawsze mieści się między najwyższą karą jednostkową a sumą kar jednostkowych, z określonymi limitami maksymalnymi.
• Przeliczniki: Pamiętaj o przeliczniku 1 miesiąc ograniczenia wolności = 15 dni pozbawienia wolności przy łączeniu różnych rodzajów kar.
• Wyjątki: Nie można łączyć kar za przestępstwa z wykroczeniami, zastępczych kar pozbawienia wolności oraz kar za przestępstwa popełnione po rozpoczęciu odbywania poprzedniej kary. Kary w całości wykonane również nie podlegają łączeniu.
• Strategiczna decyzja: Złożenie wniosku o wyrok łączny wymaga obecnie gruntownej analizy prawnej, aby ocenić, czy będzie to korzystne rozwiązanie.
• Właściwy sąd: Wniosek składa się do sądu, który jako ostatni wydał wyrok w pierwszej instancji, lub do sądu wyższego rzędu, jeśli orzekały sądy różnych instancji.