Wielu moich klientów, wezwanych na przesłuchanie w charakterze świadka, zadaje mi fundamentalne pytanie: "Czy mój pełnomocnik będzie mógł zadawać pytania?". To naturalna wątpliwość, wynikająca z chęci aktywnego udziału w wyjaśnianiu sprawy i zapewnienia sobie pełnej ochrony prawnej. W tym artykule, jako Jeremi Gajewski, rozwieję te wątpliwości, jasno przedstawiając rolę i uprawnienia pełnomocnika świadka w polskim systemie prawnym. Zrozumienie tych zasad jest kluczowe dla każdego, kto staje przed koniecznością złożenia zeznań.
Pełnomocnik świadka nie zadaje pytań, lecz chroni Twoje prawa podczas przesłuchania
- Pełnomocnik świadka co do zasady nie ma prawa do bezpośredniego zadawania pytań stronom ani innym świadkom w trakcie przesłuchania.
- Jego kluczową rolą jest ochrona interesów prawnych świadka oraz czuwanie nad prawidłowym i zgodnym z prawem przebiegiem przesłuchania.
- Pełnomocnik może interweniować, zgłaszając sprzeciw wobec pytań naruszających prawa świadka (np. sugerujących, nieistotnych, obraźliwych) oraz dbać o pouczenie o prawie do odmowy zeznań.
- W postępowaniu karnym może składać wnioski do organu przesłuchującego o zadanie konkretnych pytań oraz doradzać świadkowi w trakcie przerw.
- W postępowaniach cywilnych i administracyjnych rola pełnomocnika świadka jest bardziej doradcza i wspierająca, bez formalnych uprawnień procesowych do aktywnej interwencji.
- Warto ustanowić pełnomocnika, zwłaszcza w skomplikowanych sprawach lub gdy istnieje ryzyko zmiany statusu świadka na podejrzanego, aby zapewnić sobie fachowe wsparcie i bezpieczeństwo.
Pełnomocnik świadka nie zadaje pytań to rola organu prowadzącego postępowanie
Zacznijmy od kwestii fundamentalnej: pełnomocnik świadka co do zasady nie ma prawa do bezpośredniego zadawania pytań ani stronom, ani innym świadkom w trakcie przesłuchania. To bardzo ważna informacja, która często zaskakuje osoby niezaznajomione z procedurą. Zgodnie z art. 171 § 2 Kodeksu postępowania karnego (k. p. k.), prawo do zadawania pytań przysługuje organowi przesłuchującemu, stronom, ich obrońcom i pełnomocnikom (ale pełnomocnikom stron, nie świadka), a także biegłym. Pełnomocnik świadka nie jest wymieniony w tym katalogu. Jego rola jest więc bierna w kontekście aktywnego prowadzenia dowodu. Nie jest on stroną postępowania, a jego zadaniem jest przede wszystkim ochrona interesów prawnych świadka, a nie aktywne poszukiwanie dowodów czy zadawanie pytań w celu wyjaśniania okoliczności sprawy.
Dlaczego pełnomocnik świadka nie może zadawać pytań? Polski system prawny zakłada, że świadek jest źródłem dowodu, a nie stroną aktywnie uczestniczącą w procesie zadawania pytań. Celem przesłuchania świadka jest uzyskanie obiektywnych i spontanicznych zeznań na temat faktów, które są mu znane. Umożliwienie pełnomocnikowi świadka zadawania pytań mogłoby zakłócić tę obiektywność, a także prowadzić do niepotrzebnego przedłużania postępowania i koncentrowania się na kwestiach, które nie są istotne z punktu widzenia organu prowadzącego sprawę. To organ procesowy prokurator, sąd, czy inny uprawniony podmiot jest odpowiedzialny za wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy, a nie świadek czy jego pełnomocnik.
Główna misja: tarcza ochronna dla świadka
Skoro pełnomocnik świadka nie zadaje pytań, to jaka jest jego rola? Moim zdaniem, jego główna misja to bycie "tarczą ochronną" dla świadka. Moje doświadczenie pokazuje, że to właśnie ta funkcja jest nieoceniona. Rolą pełnomocnika jest czuwanie nad zgodnością przesłuchania z prawem i ochrona interesów świadka. W praktyce oznacza to dbanie o to, by świadek został prawidłowo pouczony o swoich prawach i obowiązkach, a także reagowanie na wszelkie naruszenia proceduralne czy pytania, które wykraczają poza dopuszczalny zakres.
Pełnomocnik może i powinien reagować na niedozwolone pytania. Chodzi tu przede wszystkim o pytania sugerujące (np. "Czy to prawda, że widział pan oskarżonego uciekającego z miejsca zdarzenia?"), nieistotne dla sprawy, mylące, obraźliwe lub zmierzające do naruszenia tajemnicy zawodowej czy innej prawnie chronionej tajemnicy. W takich sytuacjach pełnomocnik ma prawo zgłosić sprzeciw wobec pytania. Choć organ przesłuchujący nie zawsze musi uwzględnić ten sprzeciw, jego zgłoszenie zostaje odnotowane w protokole, co może mieć znaczenie w dalszym toku postępowania, np. na etapie oceny wiarygodności zeznań.
Kolejnym niezwykle istotnym aspektem jest wsparcie w korzystaniu z prawa do odmowy zeznań. Zgodnie z art. 183 k. p. k., świadek może odmówić zeznań, jeśli jest osobą najbliższą dla oskarżonego lub jeśli zeznania miałyby narazić jego lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność karną, hańbę lub bezpośrednią i poważną szkodę majątkową. Pełnomocnik ma za zadanie upewnić się, że świadek został prawidłowo pouczony o tym prawie i w razie potrzeby doradzić mu, czy i w jaki sposób z niego skorzystać. To kluczowe, aby świadek nie złożył zeznań, które mogłyby mu w przyszłości zaszkodzić, nie będąc świadomym swoich uprawnień.
Pośrednie sposoby wpływania na przesłuchanie
Mimo że pełnomocnik świadka nie zadaje pytań bezpośrednio, jego obecność i działania mogą w istotny sposób wpływać na przebieg i jakość przesłuchania. Jednym z takich sposobów jest zgłaszanie sprzeciwu wobec pytań sugerujących i nieistotnych, o czym już wspomniałem. Chociaż pełnomocnik nie może sam zadawać pytań, może on dbać o to, aby pytania zadawane świadkowi były precyzyjne, obiektywne i dotyczyły wyłącznie istotnych okoliczności. Może także reagować, gdy pytania są wielokrotnie powtarzane lub gdy organ przesłuchujący wywiera presję na świadka, co mogłoby wpłynąć na spontaniczność i prawdziwość zeznań.
Bardzo ważnym, pośrednim sposobem wpływania na przesłuchanie jest składanie wniosków do organu prowadzącego postępowanie (sądu, prokuratora) o zadanie konkretnych pytań. Pełnomocnik może na przykład zauważyć, że pewne istotne dla świadka okoliczności nie zostały wyjaśnione, a pytania organu nie dotykają kluczowych kwestii. W takiej sytuacji może złożyć wniosek o to, aby organ zadał świadkowi dodatkowe pytania, które pomogą w pełniejszym przedstawieniu sytuacji lub wyjaśnieniu niejasności. Jest to elegancki i zgodny z procedurą sposób na to, by głos świadka został w pełni usłyszany, a jego perspektywa uwzględniona.
Nie można również zapominać o wsparciu psychologicznym i prawnym, jakie pełnomocnik zapewnia świadkowi. Przesłuchanie to często stresujące doświadczenie, zwłaszcza dla osoby, która po raz pierwszy styka się z wymiarem sprawiedliwości. Obecność prawnika, który jest obok, czuwa nad przebiegiem czynności i w razie potrzeby może komunikować się z klientem w trakcie przerw w przesłuchaniu, jest nieoceniona. W trakcie takiej przerwy pełnomocnik może udzielić świadkowi porady, wyjaśnić zawiłości prawne, uspokoić go i pomóc mu zebrać myśli. To buduje poczucie bezpieczeństwa i pozwala świadkowi skupić się na merytorycznej stronie zeznań, wiedząc, że jego prawa są chronione.
Różnice w uprawnieniach pełnomocnika w zależności od rodzaju postępowania
Warto podkreślić, że uprawnienia pełnomocnika świadka mogą się różnić w zależności od rodzaju postępowania. Polski system prawny przewiduje odmienne regulacje dla postępowania karnego, cywilnego i administracyjnego, co ma bezpośrednie przełożenie na rolę i możliwości działania prawnika.
Postępowanie karne
W postępowaniu karnym, zgodnie z art. 87 § 2 k. p. k., świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy. W tym postępowaniu pełnomocnik ma najszersze uprawnienia spośród wszystkich procedur. Może on zgłaszać sprzeciw co do uchylenia pytania, dbać o to, by świadkowi udzielono prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie (art. 183 k. p. k.), a także doradzać świadkowi w trakcie przerw w przesłuchaniu. Co więcej, pełnomocnik może składać wnioski do organu prowadzącego postępowanie, np. o zadanie świadkowi dodatkowych pytań w celu wyjaśnienia istotnych dla świadka okoliczności. Jest to więc najbardziej rozbudowana forma wsparcia prawnego dla świadka.
Postępowanie cywilne
W postępowaniu cywilnym przepisy nie przewidują wprost instytucji "pełnomocnika świadka" w takim samym kształcie jak w k. p. k. Świadek w postępowaniu cywilnym nie jest stroną postępowania, a jego rola jest bardziej pasywna ma jedynie złożyć zeznania na temat znanych mu faktów. Obecność prawnika u boku świadka może być tolerowana przez sąd, jednak taki prawnik nie ma formalnych uprawnień procesowych do aktywnej interwencji w przebieg przesłuchania, np. poprzez zgłaszanie sprzeciwów czy składanie wniosków o zadanie pytań. Jego rola sprowadza się głównie do wsparcia moralnego i ewentualnego doradztwa przed przesłuchaniem.
Przeczytaj również: "Nie pamiętam" w sądzie: Kiedy to bezpieczne, a kiedy grozi karą?
Postępowanie administracyjne
Podobnie jak w postępowaniu cywilnym, Kodeks postępowania administracyjnego (k. p. a.) nie reguluje szczegółowo statusu pełnomocnika świadka. Świadek w postępowaniu administracyjnym jest przede wszystkim źródłem dowodowym. Jego ewentualny pełnomocnik pełniłby głównie rolę doradczą i wspierającą, bez formalnego prawa do uczestniczenia w czynnościach procesowych na zasadach pełnomocnika strony. Oznacza to, że prawnik nie będzie mógł aktywnie interweniować, zadawać pytań czy zgłaszać formalnych sprzeciwów. Może jednak pomóc w przygotowaniu się do przesłuchania i wyjaśnić świadkowi jego prawa i obowiązki.
Kiedy świadek może ustanowić pełnomocnika i czy zawsze jest to możliwe?
Ustanowienie pełnomocnika przez świadka jest możliwe, ale podlega pewnym warunkom. W postępowaniu karnym, zgodnie z art. 87 § 2 k. p. k., świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy. Kluczowa jest tu przesłanka "ochrony interesów". Co to oznacza? Najczęściej chodzi o sytuacje, w których zeznania świadka mogą go narazić na odpowiedzialność karną, cywilną lub inną, gdy sprawa jest skomplikowana, a świadek czuje się niepewnie, lub gdy istnieje ryzyko, że jego status może zmienić się ze świadka na podejrzanego. To sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, ocenia zasadność tej przesłanki i decyduje o dopuszczeniu pełnomocnika.
Niestety, istnieje możliwość odmowy dopuszczenia pełnomocnika przez sąd lub prokuratora. Zgodnie z art. 87 § 3 k. p. k., sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia pełnomocnika do udziału w czynności, jeśli uzna, że nie wymaga tego obrona interesów świadka. Na zarządzenie prokuratora w tej kwestii przysługuje zażalenie, co daje świadkowi możliwość odwołania się od tej decyzji. Niestety, na postanowienie sądu w tej kwestii zażalenie nie przysługuje, co budzi pewne kontrowersje w środowisku prawniczym. Moje doświadczenie pokazuje, że sądy i prokuratorzy coraz częściej dopuszczają pełnomocników, rozumiejąc potrzebę wsparcia dla świadka, jednak nie jest to reguła bezwzględna.
Kwestia bezwarunkowego prawa do pełnomocnika dla świadka jest przedmiotem aktualnej debaty publicznej. Naczelna Rada Adwokacka, podobnie jak wielu prawników, w tym ja, postuluje zmiany w prawie, aby prawo do pełnomocnika było bezwarunkowe i przysługiwało każdemu świadkowi, niezależnie od oceny organu prowadzącego postępowanie. Uważam, że takie rozwiązanie zwiększyłoby poczucie bezpieczeństwa prawnego obywateli i zapewniłoby pełniejszą ochronę ich praw w procesie karnym.
Dlaczego warto mieć pełnomocnika, nawet jeśli nie zadaje pytań?
Pomimo braku prawa do bezpośredniego zadawania pytań, obecność pełnomocnika podczas przesłuchania świadka jest niezwykle wartościowa i w wielu sytuacjach wręcz niezbędna. Moje wieloletnie doświadczenie w pracy z klientami pokazuje, że korzyści z posiadania fachowego wsparcia są ogromne.
- Redukcja stresu i poczucie bezpieczeństwa: Przesłuchanie to stresujące doświadczenie. Obecność prawnika, który czuwa nad przebiegiem czynności, jest wsparciem psychologicznym. Świadek czuje się bezpieczniej, wiedząc, że ma obok siebie osobę, która rozumie procedury i jest gotowa interweniować w razie potrzeby. To pozwala skupić się na zeznaniach, zamiast martwić się o formalności.
- Uniknięcie pułapek procesowych i ochrona przed samooskarżeniem: Pełnomocnik jest "strażnikiem" praw świadka. Dba o to, by pytania były zgodne z prawem, by świadek został pouczony o prawie do odmowy zeznań (art. 183 k. p. k.) i by nie złożył zeznań, które mogłyby go w przyszłości obciążyć. Chroni przed pytaniami sugerującymi, mylącymi czy naruszającymi tajemnice. To kluczowe, aby nieświadomie nie narazić się na odpowiedzialność karną lub inną.
- Fachowe przygotowanie do złożenia wyczerpujących i spójnych zeznań: Przed przesłuchaniem pełnomocnik może pomóc świadkowi przygotować się do złożenia zeznań. Może wyjaśnić, jak przebiega przesłuchanie, jakich pytań można się spodziewać i jak formułować odpowiedzi. Dzięki temu świadek jest w stanie złożyć zeznania w sposób wyczerpujący, spójny i zgodny z prawdą, unikając niepotrzebnych nieporozumień czy pominięć istotnych faktów.
